بلاجویان دشت کربلایی

بررسى علمى‏ 

خداشناسى در قرآن كريم‏

تأليف:

دكتر محمود شكيب انصارى

استاد دانشكده الهيات و معارف اسلامى

دانشگاه شهيد چمران اهواز

1387

پيشگفتار:

 پس از حمد و ثناى الهى و درود بى‏پايان بر محمد رسول الله و خاندان مطهّر و ياران مكرم ايشان و بر بندگان صالح خدا.

 كتابى كه در پيش روى خواننده گرامى قرار دارد، در واقع حاصل بررسى‏هاى علمى چند ساله آيات قرآن كريم است.

 مقصود از بررسى علمى اين نيست كه ما مى‏خواهيم ميان نظريه‏هاى علوم تجربى و طبيعى و آيات قرآن مطابقت ايجاد كنيم، تا در نتيجه بگوييم چون علم جديد فلان ديدگاه قرآنى را تأييد نموده، پس آن ديدگاه درست و علمى است و اگر مطابقت نداشت، پس آن ديدگاه مورد پذيرش نيست.

 خير، ما بر اين باوريم كه ديدگاه علمى اگر چه فراگير است اما ابطال‏پذير نيز هست. و ديدگاه علمى كه امروز مورد قبول است، ممكن است فردا توسط يك دانشمند ابطال شود و نظريه‏اى ديگر ارائه گردد.

 اما ديدگاه‏هاى قرآن كريم، ديدگاه يك كيهان‏شناس، يك فيزيكدان، زيست‏شناس يا درياشناس و... نيست كه امروز يا فردا ممكن است ابطال شود و حرفى ديگر ارايه گردد. بلكه قرآن سخن خداوند عليم خبير و علّام الغيوب و عين حق و حقيقت ثابت و تغييرناپذير است. بهره‏ورى از مباحث علمى در اين كتاب تنها براى روشن كردن پديده‏ها و شناخت تحول در آنها است. به عنوان نمونه: در قرآن آمده است كه انسان را از خاك آفريديم، ما از زمين‏شناسى مى‏پرسيم كه خاك چيست؟ يا اين كه قرآن در باره(جنين) سخن گفته است، ما از زيست‏شناسى در باره(جنين) توضيح مى‏خواهيم، قرآن كريم پيرامون آفرينش پرندگان سخن گفته است و ما از جانورشناسى در باره فيزيولوژى بدن پرندگان پرسش مى‏كنيم. اين چنين توضيحاتى براى شناخت آيات قرآن بسيار مفيد و مؤثر است.

 فهم و درك آيات قرآن، از راه شناخت زبان قرآن، يعنى شناخت واژگان، اصطلاحات، عبارت‏ها و تركيب‏ها ميسّر مى‏شود و براى شناخت صحيح آن از علوم عربى(صرف و نحو بلاغت و لغت‏شناسى) بايد بهره گرفت و آن چه هست دريافت و بيان داشت، اضافه بر زبان‏شناختى، از علوم قرآنى نيز بايد استفاده شود.

 البته بهره‏مندى از خود آيات قرآن جهت شناخت قرآن مطمئن‏ترين راه و روش فهم قرآن است.

 در اين بحث، از منابع گوناگون استفاده شده است، از خود قرآن و از حديث تا علوم عربى و اسباب نزول و كتب تفسير. در ترجمه آيات قرآن نيز به اكثر ترجمه‏هاى قديم مانند ترجمه تفسير طبرى و جديد مانند ترجمه آية الله مكارم شيرازى، دكتر مجتبوى و دكتر ابوالقاسم امامى مراجعه شده است.

 اميد است كه توانسته باشيم تصويرى از آنچه قرآن كريم در باره خداشناسى مطرح شده، ارائه كنيم.

 اگر در انجام اين وظيفه موفّق بوديم، اين موفّقيت لطف الهى بوده است و اگر قصور و اشكالى در كار بوده است، اين قصور و اشكال از خود ماست.

 «ربّنا لاتؤاخذنا أن نسينا أو أخطأنا»، «و فوق كلّ ذى علمٍ عليمٌ»

 مؤلف‏

قرآن ودل

«اَفلا یتَدَبَّرونَ القرآن ام علی قلوب اقفالُها؛ایا به ایات قرآن نمی‌اندیشند؟ یا بر دلهایشان قفل‌هایی است».(سوره محمد، ایه 24)

لغات قابل توجه:

1) تدبّر ـ از دبر به معنای عقب و تدبّر به معنای تفكر و تأمّل است.

تدبّر الامر ـ یعنی به عواقب كار نظر كرد و تأمّل نمود.

2) قلب ـ برگرداندن، وارونه كردن.

قرآن به قلب بیشتر تكیه كرده و به او چیزهایی نسبت می‌دهد كه به مغز نسبت می‌دهند. قرآن قلب را منشأ خیر و شر می‌داند.برای بیشتر روشن شدن قلب از نظر قرآن،باید الفاظ قلب، نفس ، صدر و فؤاد را با هم مقایسه نمود.

3) أقفال جمع «قفل» است و یك مرتبه در سوره محمد(ص) ایه 24 آمده است.

امام خمینی ـ رحمة الله علیه ـ درباره تفكّر و تدبّر در ایات شریفه قرآن در صفحه 199 كتاب «آداب الصلوة» می‌فرمایند:«یكی دیگر از حجب كه مانع از استفاده از این صحیفه نورانیه است، اعتقاد به آن است كه جز آنچه كه مفسران نوشته یا فهمیده‌اند كسی را حق استفاده از قرآن شریف نیست و تفكّر و تدبّر در ایات شریفه را به تفسیر رای كه ممنوع است، اشتباه نموده‌اند و بواسطه این عقیده باطله، قرآن شریف را بكلی مهجور نموده‌اند.»

پیام‌های آیه:
1. امر به تدبر در ایات قرآنی.

2.عمل به دستورات قرآنی به هر مقدار كه فهمیده‌شود.

الف) عمل كردن به اوامر قرآنی

ب) دوری كردن از نواهی آن

3. توبیخ و سرزنش كسانی كه قرآن می‌خوانند و در ایات آن تدبّر نمی‌كنند.

4. آنكه قرآن می‌خواند و در ایات آن تدبّر نمی‌كند، با دست خود قفل بر دل خود زده و قفل زدن به دل،یعنی عدم تدبّر در ایات قرآن.

آیه‌ای دیگر درباره توصیه به تدبّر

«كتاب انزلناه الیك مبارك لِیدَّبَّرُوا ایاتِه وَ لِیتَذَكَّر اولوا الالباب؛(این) كتاب مباركی است كه آن را به سوی تو نازل كردیم تا درباره (ایات) آن بیاندیشند و خردمندان پند گیرند».(سوره ص، ایه 28)

لغات قابل توجه:
1) انزلنا ـ در شماره پیشین به آن اشاره شد.

2) مبارك ـ در شماره پیشین به آن اشاره شد.

3) تدبر ـ در همین مقاله به آن اشاره شد.

4) تذكّر ـ مصدر است به معنای یادآور شدن و به یاد آوردن.

ذكر ـ به معنای یاد كردن خواه به زبان باشد یا در قلب و هم چنین به معنی نگهداری و حفظ نیز آمده‌است.

5) الباب ـ جمع لب است به معنای خرد و عقل و اندیشه.

اولواالالباب ـ صاحبان خرد و اندیشه.

پیام‌های ایه:
1. ایه با كتاب شروع می‌شود، توجهی است برای خواننده قرآن كه به موضوع بعد از كتاب دقت نماید.

2.نزول قرآن از طرف فرستنده به منظور آشنا شدن با موضوعات آن است.

3.كتاب، كتاب مباركی است.اگر خواننده كتاب دستورات آن را سرلوحه برنامه زندگی خود قرار دهد، همانگونه كه كتاب مبارك است، برای خود و جامعه‌ای كه در آن زیست می‌نماید، مبارك و با بركت است.

4. برای درك مفاهیم ایات این كتاب، باید در ایات آن تدبّر و تفكّر نمود.

5. صاحبان اندیشه، با اندیشه در ایات قرآن، مطالبی كه پروردگار متعال بالقوّه در وجودشان به ودیعه نهاده،به‌یاد خواهند آورد.

قرآن برای عموم بیان و برای متقین ارشاد و موعظه است

«هذا بیان للنّاس و هدی و موعِظَة لِلمتَّقین؛این قرآن برای مردم بیانی و برای متقین (پروا پیشگان) رهنمود و اندرزی است».(سوره آل عمران، ایه 138)

لغات قابل توجه در آیه:
1) بیان ـ از بان به معنای آشكار و ظاهر شدن است.

بیان به معنی آشكار شدن و هم چنین قطع شدن گفته شده‌است.

2) للنّاس ـ برای نوع انسان‌ها.

3) هدی ـ به معنای هدایت یافتن و هدایت كردن ـ ارشاد و راهنمایی از روی لطف و خیرخواهی گفته شده.

4) موعظه ـ وعظ مصدر است كه اسم مصدر آن موعظه است و به معنای اندرز و پند دادن می‌باشد.

5) متقین ـ جمع متقی است ـ متقی از تقواست ـ ریشه لغت تقوا، وقایه است ـ وقایه،یعنی نگهداری از ضررهایی كه به چیزی می‌رسد.هر فرد مسلمان باید از ضررهایی كه به اندیشه و گفتار و كردارهای او می‌رسد خود را حفظ كند تا با تقوا باشد.خوب بیاندیشد، زیبا سخن بگوید و كرداری نیكو داشته باشد و از این جهت است كه قرآن اشاره دارد كه فقط منحصراً اعمال متقین مورد پذیرش پروردگار خواهد بود.

«انّما یتَقَبَّلَ اللّه مِنَ اللّه المتّقین».(سوره مائده ایه 27)

پیام‌های آیه:
1. قرآنی كه توسط پروردگار فرستاده شده، دستورات و اوامر آن برای عموم مردم روشن است و اوامر و دستوارت اخلاقی آن برای همه قابل استفاده و هم چنین قابل اجرا و عملی است.

2. سراسر قرآن ارشاد و راهنمایی است. باید قرآن خواند و با مفاهیم آن آشنا شد و به دستورات آن عمل نمود تا از ارشاد و راهنمایی های قرآنی بهره‌های معنوی برد.

3. انسان در هر حال و موقعیتی باشد، نیاز به موعظه و پند و اندرز دارد، چه بهتر با موعظه‌های قرآنی آشنا شویم و سعی كنیم، اندرزهای قرآنی را عمل نماییم.

4. برای اینكه از ارشاد و اندرز قرآنی استفاده كنیم، باید بر اساس توضیحی كه در معنای متقین داده شد، با تقوا باشیم.

************

به زودي با مطالب جديد و بهتري در خدمت عاشقان و شيفتگان معارف الهي برمي گردم ... ان شاالله اگر خدا بخواد دارم روي يه تحقيق جديد قرآني كار مي كنم كه نتايجش رو تا هفته ديگه براتون در همين وبلاگ درج مي كنم.

التماس دعا

تأتیهم رسلهم بالبینات ( تغابن ۶ )